Een onderzoek naar nieuwe manieren van demonstreren en wat die betekenen voor de inzet en aanpak van de politie
Demonstreren in Nederland verandert razendsnel. Waar vroeger vaste organisaties het straatbeeld bepaalden, zien we nu fluïde netwerken, snelle online mobilisatie en acties die doelgericht de grenzen van wet en orde opzoeken. Het overgrote deel (97%) van de demonstraties verloopt vreedzaam, maar de dynamiek is grilliger, complexer en minder voorspelbaar.
Er is niet zozeer sprake van volledig nieuwe groepen, maar van nieuwe manieren van demonstreren. Decentrale organisatie, mobilisatie via sociale media, snelle opschaling en hybride actievormen – variërend van vreedzame manifestaties tot disruptieve snelwegblokkades – zetten bestaande werkwijzen van politie en bestuur onder druk. Dit blijkt uit het onderzoek Leren van Demonstreren van Bureau Beke en de Vrije Universiteit Amsterdam. Vreedzame demonstraties worden daarnaast regelmatig ‘gekaapt’ door groepen die uit zijn op confrontatie of geweld. Onder aangehouden verdachten domineren jongvolwassen mannen; een aanzienlijk deel is al eerder bekend bij de politie. Het rapport pleit voor een herijking van de strategie en inzet van de politie bij demonstraties.
Breed en verdiepend onderzoek
Het onderzoek geeft op brede en systematische wijze inzicht in recente ontwikkelingen rond demonstraties en grootschalige ordeverstoringen. De centrale vraag luidt:
Welke veranderingen zien we in het demonstratielandschap, wie zijn de betrokken groepen, wat betekent dit voor politie en bevoegd gezag en hoe kan hier in de toekomst succesvol op worden geanticipeerd?
Het onderzoek combineert literatuurstudie, media-analyse, 75 expertinterviews, een secundaire analyse van politieregistraties, een landelijke survey onder 874 ME’ers, casusreconstructies en observaties tijdens uiteenlopende demonstraties. Daarmee ontstaat een integraal beeld van zowel demonstranten, ordeverstoorders als de bestuurlijke en politie-omgang daarmee.
Politieoptreden onder druk
Uit de survey onder ME’ers komt naar voren dat recente demonstraties door hen als zwaarder, minder voorspelbaar en mentaal belastender worden ervaren. Ook is er sprake van handelingsverlegenheid (juridische onzekerheid, framing, doxing). De bestaande politiestrategieën sluiten volgens veel respondenten onvoldoende aan bij de nieuwe realiteit. Het rapport pleit daarom voor een herijking van strategie en inzet. Niet méér blauw op straat, maar “slim en communicatief blauw”: vroegtijdig contact met demonstranten, betere informatieposities en meer flexibele inzet van handhavende netwerken en van flex-ME.
Bestuurlijke complexiteit
Burgemeesters opereren in een spanningsveld van het grondwettelijk demonstratierecht en hun verantwoordelijkheid voor de openbare orde. Verschillen in interpretatie en toepassing van bevoegdheden leiden tot uiteenlopende besluitvormingspraktijken. Het onderzoek signaleert behoefte aan meer uniforme richtlijnen, betere informatievoorziening en versterking van bestuurlijke expertise.
Aanbevelingen
De belangrijkste aanbevelingen zijn:
- Investeer in betere en vroegere informatievergaring en -duiding.
- Versterk communicatieve en preventieve strategieën.
- Ontwikkel een landelijk afwegingskader voor complexe demonstraties.
- Investeer in opleiding en ondersteuning van burgemeesters en AOV’ers.
- Stimuleer ook bij demonstranten bewustzijn van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid en van hun rechten én plichten.
Democratische kern
Het onderzoek benadrukt dat demonstreren een fundamenteel grondrecht is. Het waarborgen daarvan vraagt om een genuanceerde, contextgevoelige benadering waarin vrijheid en veiligheid met elkaar in balans worden gebracht en gehouden. Alleen zo blijft demonstreren mogelijk; niet als strijdtoneel, maar als uitdrukking van democratische betrokkenheid en als middel voor belangenbehartiging.
Auteurs
Henk Ferwerda, Emily Berger, Emma Derksen, Juno van Esseveldt, Joey Wolsink en
Jaap Timmer
Uitgave
Politiekunde 132, Politie en Wetenschap, Apeldoorn; Sdu Uitgevers, Den Haag 2026.
Downloaden
Leren van demonstreren
Kenniskaart Leren van demonstreren
