Verloren in verleiding
Door Emma Derksen
Het is alweer even geleden dat ik een column schreef. Na de schokkende beelden van extreem geweld en moord besloot ik even afstand te nemen van de schaduwzijde van sociale media. Het voelde als een verademing om niet geconfronteerd te worden met flitser-belichte geslachtsdelen, (extreem) bloederig geweld, onzinruzies met bedreigingen en het aanbod van allerlei drugs. Toch kunnen jongeren dagelijks dit soort risicovolle content voorgeschoteld krijgen. Maar waar ik kan wegkijken, is dat voor jongeren nauwelijks mogelijk. Daarom heb ik mijn telefoon weer opgepakt.
Toen ik met dit werk begon, vond ik ‘ronselen’ een vaag begrip. Het betekent dat jongeren door criminelen benaderd worden om mee te doen aan illegale activiteiten. Maar hoe gebeurt dat precies? Ik dacht vooral aan sociale trucs waarbij jongeren worden gemanipuleerd. Die manipulatie komt zeker voor, maar online gebeurt ronselen vaak veel directer. Tussen gewone berichten, bijvoorbeeld in groepen waar mensen een tweedehands fiets zoeken, verschijnen dit soort oproepen:
‘Werkers gezocht! Wil jij vandaag nog geld verdienen?’
‘Mensen die willen verdienen door te vissen/typen voor mij?’
‘Boys die willen rijden met handel link me up !!’
Ook zijn er mensen die op zoek zijn naar werk:
‘Wie heeft goede jobs? Kan rijden’
‘Ik ben 20 jaar oud, ik ben drie jaar geleden naar Nederland verhuisd, ik woon in x en ik moet geld verdienen. Ik sta open voor alle soorten werk die ik in x kan doen.’
‘Werk gezocht ben in bezit van rijbewijs B.’
Soms is het niet meteen duidelijk voor welk soort klus ‘personeel’ wordt gezocht. Je moet dan direct contact opnemen met degene die het werk aanbiedt. In andere gevallen is het wel duidelijk, zoals bij chauffeuren, ‘vissen’ voor fraude, of het beschikbaar stellen van je bankpas of rekening. Uit het recent gepubliceerde – naar mijn idee zeer belangrijke – onderzoek ‘De rol van social media in de betrokkenheid van jongeren bij zware en georganiseerde drugs- en geweldscriminaliteit’ van Bergers en collega’s blijkt inderdaad dat jongeren vaak van tevoren niet weten op welke ‘job’ ze reageren.
Het is bekend dat er zorgen zijn over jongeren die ongemerkt in een crimineel netwerk terechtkomen. Wat mij vooral raakt, is dat er ook jongeren zijn die bewust voor een klus kiezen die veel geld oplevert, maar niet (kunnen) nadenken over dat ze daarmee voor criminaliteit kiezen. Dit brengt mij bij een centrale vraag: kunnen we echt verwachten dat jongeren zelf weerstand bieden tegen criminaliteit als de verleidingen en financiële motieven zo groot zijn?
Uit het onderzoek wat ik eerder aanhaalde, wordt ook genoemd dat met de term ‘ronselen’ wordt geïmpliceerd dat jongeren met druk of dwang worden gedwongen om delicten te plegen, maar zoals de onderzoekers zeggen: dit gaat voorbij ‘aan jongeren die zelf actief (online) op zoek gaan naar criminele klussen of die bereid en gemotiveerd zijn om op dergelijke aanbiedingen in te gaan. Wanneer deze manier van ingroeien wordt geclassificeerd als ‘ronselen’, verliezen we de noodzakelijke aandacht voor de onderliggende (structurele) problemen die maken dat jongeren gemotiveerd zijn om middels criminele klussen (snel) geld te verdienen.’ En dat slaat naar mening de spijker op zijn kop. Sommige jongeren denken dat luxe en succes binnen handbereik zijn – als je maar durft. Blijkbaar is de wens voor doezoes [duizenden euro’s] zo groot dat je ervoor kiest om iemand voor 5000 euro in zijn been te schieten [legday]. (zie afbeelding).
Naast de zichtbare verleidingen is het belangrijk te begrijpen waarom jongeren reageren zoals ze doen. Hiervoor moeten we breder kijken dan alleen de verleidingen zelf. Lucres Nauta-Jansen (hoogleraar forensische kinder- en jeugdpsychiatrie) benadrukt in een interview met het CCV het belang van het gezamenlijk bekijken van sociale, psychologische en biologische factoren om een compleet beeld te krijgen van risicofactoren op crimineel gedrag. Ik quote uit het interview:
‘“Het brein van jongeren ontwikkelt zich tijdens de adolescentie ongelijkmatig. Sommige gebieden, zoals waar de emoties plaatsvinden, zijn erg actief. Terwijl de frontale hersengebieden die belangrijk zijn voor zelfregulatie, veel later uitrijpen”. Dit verklaart waarom jongeren vaak impulsief en emotioneel reageren, maar ook waarom zij moeite hebben met het maken van lange termijn afwegingen. Ze benadrukt: “Het is normaal dat jongeren af en toe de grenzen opzoeken en soms kan het dan ook gebeuren dat ze een keer met de politie in aanraking komen. Dit betekent niet meteen dat er reden tot zorg is, maar het moet wel een les zijn waarvan jongeren leren en daarna niet meer dezelfde fout maken.”’
Als we de bevindingen van Nauta-Jansen koppelen aan de online werkelijkheid, wordt duidelijk dat bewustwording bij jongeren over de gevolgen van snelle verleidingen essentieel is om hen te beschermen tegen risicovolle keuzes. Hoewel de onderzoeksresultaten van Bergers et al. aantonen dat het merendeel van de onderzoeksgroep niet wordt blootgesteld aan oproepen voor drugs- en/of geweldscriminaliteit of daarvoor gericht worden benaderd, valt in mijn eigen veldwerk op dat de dynamiek van vraag en aanbod voor criminele klussen slechts een paar ‘foute’ vriendschapsverzoeken op Snapchat verwijderd zijn.
Jongeren hebben kennis, begeleiding en steun nodig om zich te wapenen tegen deze digitale verleidingen. Praat met (je) kinderen en jongeren over wat zij zien online, vraag of je mag meekijken, in welke chatgroepen ze zitten. In april 2025 heeft Europol een handreiking voor ouders gemaakt om signalen van betrokkenheid bij criminaliteit te kunnen opmerken en te weten wat dan te doen. Deze is natuurlijk ook te gebruiken door professionals die met jeugd werken. Daarnaast geeft het onderzoek van Bergers en collega’s meerdere aanbevelingen. Het is aan ons allemaal om jongeren tegen criminaliteit – maar ook tegen zichzelf – te beschermen.
Voor de geïnteresseerden:
De rol van social media in de betrokkenheid van jongeren bij zware en georganiseerde drugs- en geweldscriminaliteit (Bergers et al. 2026). De rol van sociale media bij de betrokkenheid van jongeren bij zware drugs- en geweldscriminaliteit | Politie & Wetenschap
Het volledige interview met Lucres Nauta-Jansen De invloed van hersenen op crimineel gedrag – Wegwijzer – Jeugd en Veiligheid
Recruiting money mules: Exploring the offline and online involvement mechanisms of cybercrime – Vrije Universiteit Amsterdam (Luuk Bekkers)
Advies voor ouders – Europol Stop criminal networks from recruiting youngsters – Advice for parents | Europol
Over de auteur
Emma richt zich als onderzoeker voornamelijk op jeugdcriminaliteit en de vraag waarom jongeren crimineel actief worden. Dat doet ze ook online. Het doel van het professioneel online struinen? Meer inzicht krijgen in de risico’s die sociale media meebrengen voor jongeren. Op verschillende platforms bestudeert ze het onlinegedrag van mensen via participerende observatie. Daarbij beperkt ze zich tot het versturen of accepteren van vriendschapsverzoeken. Ze stuurt zelf geen foto’s of chatberichten.
