Column door Henk Ferwerda
Er is weinig zo hardnekkig als het idee dat criminaliteit iets zegt over cultuur of cultuur iets zegt over criminaliteit. Bij elk incident duikt het weer op: waar komt hij vandaan, wat is zijn achtergrond, welke cultuur hoort daarbij? Het lijkt een logische vraag, maar het is vooral een misleidende vraag die leidt tot gemakkelijke antwoorden. En zelden de juiste.
Wie langer naar criminaliteit kijkt dan de waan van de dag, ziet iets anders. Criminaliteit concentreert zich niet in culturen, maar in mogelijkheden en vooral in omstandigheden. In wijken waar armoede, schooluitval, instabiele gezinnen en beperkte kansen samenkomen, soms al over generaties heen. In levensfasen waarin jongeren zoeken naar status, inkomen en erkenning. In netwerken waar grenzen vervagen tussen slachtofferschap en daderschap.
Toch blijven we culturele verklaringen aantrekkelijk vinden. Misschien omdat ze overzicht bieden. Misschien omdat ze ons het gevoel geven dat het probleem bij de ander en daarmee vooral buiten onszelf ligt. Maar wie criminaliteit reduceert tot cultuur, kijkt weg van de echte oorzaken én van mogelijke oplossingen.
Dat betekent niet dat cultuur geen rol speelt. Normen over eer, loyaliteit of gezichtsverlies kunnen van invloed zijn op hoe conflicten ontstaan en escaleren. Maar normen zijn veranderlijk en die invloed is altijd contextueel. Zonder sociale achterstand, uitsluiting en gebrekkig perspectief blijven culturele verschillen meestal precies dat: verschillen, geen problemen.
Opvallend is bovendien dat slachtoffers vaak uit dezelfde sociale milieus komen als verdachten. Ze wonen in dezelfde wijken, bewegen zich in dezelfde netwerken en delen vergelijkbare kwetsbaarheden. Het klassieke beeld van ‘wij’ tegenover ‘zij’ houdt hier geen stand. Criminaliteit is zelden een botsing tussen culturen, maar vindt veel vaker binnen relatief gesloten sociale werelden plaats.
Het echte risico van culturele verklaringen zit niet alleen in hun onjuistheid, maar in hun effect. Ze stigmatiseren groepen, ondermijnen vertrouwen en maken beleid lui. Want als cultuur de oorzaak is, hoeft niemand meer naar onderwijs, werk, huisvesting of gezag te kijken. Dan hoeft niemand verantwoordelijkheid te nemen voor structurele ongelijkheid.
Wie criminaliteit serieus wil aanpakken, moet het ongemak durven verdragen. Niet wijzen naar afkomst, maar kijken naar gedrag. Niet generaliseren, maar individualiseren. Niet praten over groepen, maar handelen op personen, netwerken en plekken.
Cultuur is geen dader. Context wel. En zolang we dat blijven verwarren, bestrijden we vooral onze eigen schijnzekerheid en niet het probleem.
Over de auteur
Henk Ferwerda is criminoloog, politieonderzoeker en inhoudelijk directeur van Bureau Beke. Sinds 1986 publiceert en adviseert hij op diverse terreinen van de criminaliteit, het veiligheidsbeleid en de strafrechtsketen. Hij is gepromoveerd aan de RUG op het onderwerp criminele carrières van jeugdige delinquenten. Onderzoeken en publicaties waarbij hij recent betrokken is, liggen onder andere op het terrein van jeugdcriminaliteit, gewelddadige en criminele jeugdgroepen, jonge aanwas en doorgroeiers in de georganiseerde misdaad.
